Satılamayan, iade edilen ya da tüketilmeden atılan ürünler; depolama, finansman ve imha giderlerinin yanı sıra üretimde harcanan enerji ve ham maddelerin de boşa gitmesine yol açıyor. Birleşmiş Milletler verileri, gıda kaybı ve israfının küresel ekonomiye yıllık maliyetinin 1 trilyon doları aştığına işaret ediyor.
2022’de 1,05 milyar ton gıda israf edildi
Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) 2024 Gıda İsrafı Endeksi raporuna göre, 2022 yılında dünya çapında yaklaşık 1,05 milyar ton gıda çöpe gitti. Gıda israfının bedeli yalnızca ekonomik kayıplarla sınırlı kalmıyor: Tüketilmeyen ürünleri yetiştirmek için kullanılan toprak, su ve enerji de harcanmış oluyor.
Tüketilmeyen gıdaların üretiminde tahminen 1,4 milyar hektar tarım arazisi kullanılıyor. Bu alan, dünya genelindeki tarım arazilerinin yüzde 28’ine karşılık geliyor. Gıda kaybı ve israfının küresel sera gazı emisyonlarındaki payı ise yüzde 8 ila 10 arasında.
Gıda dışındaki ürünlerde de satılamama ve iadeler önemli kayıplara neden oluyor. Avrupa Çevre Ajansı verilerine göre Avrupa pazarına sunulan tekstil ürünlerinin yüzde 4 ila 9’u hiç kullanılmadan imha ediliyor. İnternetten alınan giysilerde ortalama iade oranı yüzde 20’ye, ayakkabılarda yüzde 30’a kadar çıkıyor. İade edilenlerin bir kısmı yeniden satılabiliyor; ancak hasar, sezon değişikliği veya yeniden paketleme masrafları bazı ürünlerin ekonomik değerini ortadan kaldırabiliyor.
ABD Ulusal Perakende Federasyonu, tüketicilerin perakendecilere geri gönderdiği ürünlerin toplam değerini 2025 yılı için 849,9 milyar dolar olarak tahmin ediyor.
1 trilyon dolarlık tutarın ölçeği
Al Jazeera’nın karşılaştırmasına göre 1 trilyon dolar, 2025’teki ABD askeri harcamalarının tamamını karşılayabilecek büyüklükte. Aynı kaynakla Gazze’nin yeniden inşası için öngörülen 70 milyar dolar, herkesin bir yıl temiz suya erişmesi için gereken 50 milyar dolar ya da küresel insani yardımlara ayrılan 44 milyar dolar tekrar tekrar karşılanabilir.
Karşılaştırmada bu bütçeyle 20 James Webb Uzay Teleskobu, yaklaşık 666 Uluslararası Uzay İstasyonu veya tanesi 200 milyon dolara mal olan 5.000 modern orta ölçekli hastane kurulabileceği örnekleri de veriliyor.
Şirketler elde kalan ürünleri nasıl değerlendiriyor?
Şirketler stokta kalan ürünlerin maliyetini düşürmek için indirim ve tasfiye satışlarına, ikinci el ya da yenilenmiş ürün olarak satışa, ihracata ve geri dönüşüme başvuruyor. Giyim ve gıda gibi ürünlerde bağış da seçenekler arasında bulunuyor.
Yanlış talep tahminleri, mevsimsel değişiklikler ve tedarik zincirindeki sorunlar fazla stok oluşmasına zemin hazırlayabiliyor. Moda sektöründe sezonun bitmesi ürünlerin indirimli satılmasına veya elden çıkarılmasına yol açabilirken, gıda ürünleri depolama ve taşıma koşulları nedeniyle raflara ulaşmadan bozulabiliyor.
Avrupa Birliği, kullanılmadan imha edilen ürünleri azaltmak için yeni kurallar uygulamaya koydu. Büyük şirketlerin satılmayan giysi, giyim aksesuarı ve ayakkabıları imha etmesini yasaklayan düzenleme 19 Temmuz 2026’da yürürlüğe girdi. Şirketlerin bu ürünleri yeniden satış, bağış veya geri dönüşüm yollarıyla değerlendirmesi teşvik ediliyor.
Türkiye’de kişi başına israf 163 kilogram
Birleşmiş Milletler verilerinden yararlanan Al Jazeera analizinde, dünyada kişi başına yıllık gıda israfı ortalama 132 kilogram olarak hesaplanıyor. Bunun 79 kilogramı evlerde çöpe atılan gıdalardan oluşuyor.
Türkiye’de kişi başına düşen yıllık miktar 163 kilogram. Bu toplamın 102 kilogramı hanelerde, 31 kilogramı perakende sektöründe, 29 kilogramı ise ev dışı tüketim hizmetlerinde ortaya çıkıyor. Türkiye’deki kişi başına israf böylece küresel ortalamanın üstünde kalıyor.
Kişi başına gıda israfında Maldivler, yaklaşık 260 kilogramla ilk sırada yer alıyor; bu miktar küresel ortalamanın yaklaşık iki katı. Suriye, Dominik Cumhuriyeti, Seyşeller, Meksika ve Tunus’ta da kişi başına yıllık israf 210 kilogramı aşıyor. İspanya ise yaklaşık 39 kilogram veya daha düşük oranlarla en az israf görülen ülkeler arasında bulunuyor.
UNEP’in 2022 verilerine göre tüketicilere sunulan gıdaların yaklaşık beşte biri çöpe gitti. İsrafın yüzde 60’ı hanelerden, yüzde 28’i restoranlar ve diğer yemek hizmetlerinden, yüzde 12’si ise perakende sektöründen kaynaklandı.
